Eyüpsultan sokakları gezi planı bir mekan listesiyle değil, üç eksenle kurulur. Semtin yürünebilir dokusu meydandan içeriye uzanan Cami-i Kebir Caddesi, Haliç'e paralel giden Defterdar ile Zal Paşa caddeleri ve hazirelerin arasından Piyer Loti sırtına çıkan basamaklı tepe yolu üzerinde toplanır. Bu üç hattı sırayla yürüdüğünüzde aynı yokuşu iki kez tırmanmaz, türbe ve medrese gibi yapıları kapılarının açıldığı sokakla birlikte görürsünüz. Aşağıda her aksın üzerinde ne bulunduğu, mesafelerin Eyüpsultan İskelesi'nden ölçülmüş hali ve zeminin nerede değiştiği anlatılıyor.
Hızlı Bilgiler
| Konu | Bilgi |
|---|---|
| Konum | İstanbul, Eyüpsultan ilçesi; Haliç'in kuzey ucu |
| Yürüyüş ekseni | Cami-i Kebir Caddesi, Defterdar ve Zal Paşa caddeleri, hazireden geçen tepe yolu |
| Ölçüm noktası | Eyüpsultan İskelesi ve önündeki meydan |
| Durak dizisi | Yaklaşık 1,3 kilometre, net 19 dakika yürüme |
| Duraklarla birlikte | 2,5 - 3 saat |
| Zemin | Düz meydan aksı, arnavut kaldırımı, basamaklı taş yokuş |
| Raylı bağlantı | T5 hattının Eyüpsultan Teleferik istasyonu |
| Yokuşa alternatif | TF2 Eyüp-Piyer Loti hattı; 0,42 kilometre, gidiş yönünde 3,25 dakika |
| Ücret notu | Cami ve türbe girişinde ödeme alınmaz |
Eyüpsultan Sokaklarında Ne Görülür?
Eyüpsultan sokaklarında görülenler üç katmanda toplanır: meydana bakan cami ve türbe çekirdeği, caddelere sıralanmış vezir ve valide sultan yapıları, bir de bu yapıların hepsini çevreleyen hazireler. Semtin kendine özgü yanı, bu yapıların bir müze avlusunda değil, hala gündelik hayatın aktığı sokak cephelerinde durmasıdır. Yürürken kapı eşikleri, sebil parmaklıkları ve medrese avlu duvarları birbirini takip eder.
| Yapı | Kim, ne zaman | Bulunduğu aks | Bugünkü durumu |
|---|---|---|---|
| Ebu Eyyub el-Ensari Türbesi | Fatih Sultan Mehmed, 1454-55 | Meydan ve avlu | Ziyarete açık |
| Eyüp Sultan Camii | İlk yapı 1458; bugünkü yapı 24 Ekim 1800'de açıldı | Meydan aksı | İbadete ve ziyarete açık |
| Sokollu Mehmed Paşa Türbesi ve Medresesi | Mimar Sinan, 976 (1568) | Cami-i Kebir Caddesi | Türbe 1993 Mayıs'ından beri ziyarete açık |
| Zal Mahmut Paşa Külliyesi | Mimar Sinan, 985 (1577) | Defterdar ile Zal Paşa caddeleri arası | Cami ibadete açık, birimleri kültür programında kullanılıyor |
| Mihrişah Valide Sultan İmareti | 1793'te başlandı, 1796'da tamamlandı | Kıyıya inen Defterdar aksı | Vakıflar Genel Müdürlüğü aşevi olarak işliyor |
Cami-i Kebir Caddesi: Türbe ile Medresenin Karşılıklı Sırası
Meydandan ayrılan Cami-i Kebir Caddesi, semtin en yoğun taş cepheli aksıdır. Eyüpsultan Belediyesi'nin kaydına göre Sokollu Mehmed Paşa Türbesi bu cadde üzerinde ve Siyavuş Paşa Türbesi'nin karşısında durur; Mimar Sinan'ın 976 (1568) tarihli yapısı dıştan sekizgen, içten on altı köşelidir ve kesme taş kaplamalıdır. Aynı kayda göre medresesi türbenin kapısının tam karşısındadır, avlu kapısı ise türbenin solunda kalır. Sokağı yürürken bu ayrıntı işe yarar: bir tarafta türbe, karşısında medrese, ikisinin arasında da caddenin kendisi vardır. Yapı 1894 depreminde hasar görmüş, kütüphanesi ve çeşmesi su yollarıyla birlikte 1895'te onarılmıştır. Türbe Mayıs 1993'te ziyarete açılmıştır.
Bu aksı ve caddeye bakan diğer hazire duvarlarını rehber anlatımıyla okumak isteyenler İstanbul kültür turları başlığındaki programlara bakabilir; taş kitabelerin dili yardımsız çözülmesi güç bir alandır.
Defterdar ve Zal Paşa Caddeleri: İki Sokağa Birden Açılan Külliye
Meydandan Haliç yönüne çıkıldığında doku değişir ve sokaklar daha sakin bir mahalle ritmine döner. Zal Mahmut Paşa Külliyesi bu kesimin çıpasıdır. Belediye kaydına göre Mimar Sinan yapıyı 985 (1577) yılında tamamlamış, külliyeyi Kanuni Sultan Süleyman'ın silahdarı Zal Mahmud Paşa ile eşi Şah Sultan yaptırmıştır; ikisi de aynı türbede yatar. Kesme taş arasına tuğla hatıl geçirilmiş almaşık duvar, cami gövdesinin iki kotlu oturuşu ve avludaki 998 (1589) tarihli çeşme yakından bakılacak ayrıntılardır.
Külliyenin sokakla ilişkisi bu yürüyüşün en öğretici parçasıdır: yapı Defterdar Caddesi ile Zal Paşa Caddesi arasında oturur ve her iki caddeye de kapı verir. Yani hangi yönden gelirseniz gelin içeri girebilirsiniz, ama gördüğünüz ilk cephe farklı olur. Minare 1894 depreminde yıkılıp yenilenmiş, kapsamlı vakıf onarımı 1955 ile 1963 arasında yapılmıştır.
Mihrişah Valide Sultan İmareti: Sokakta Hala İşleyen Vakıf
Kıyıya inen aks üzerindeki imaret, bu rotada tarihi işlevini bugün de sürdüren yapıdır. İnşasına 6 Haziran 1793'te başlanmış, yapı 1796 sonunda tamamlanmıştır; önündeki revak sıra sıra kubbeleriyle sokağa uzun bir gölge verir. Vakıflar Genel Müdürlüğü kayıtlarına göre imaret bugün aşevi olarak işletilir ve günlük kapasitesi 3.500 kişiye ulaşır. Kapıdan içeri girmeseniz bile öğle saatlerinde sokakta biriken sırayı ve mutfaktan gelen sesi fark edersiniz; bir vakıf yapısının iki yüz yılı aşan biçimde çalıştığını görmek, taş cepheye bakmaktan daha çok şey anlatır.
Hazireler: Sokağa Açılan Açık Hava Taş Arşivi
Eyüpsultan'ı diğer semt yürüyüşlerinden ayıran asıl doku hazirelerdir. Cami ve türbe çekirdeğinden yamaca doğru çıkan alan, duvarla ayrılmış küçük mezarlık avlularının üst üste binmesiyle oluşur; yürüdüğünüz yol çoğu yerde bu avluların arasından geçer. Taş başlıklarındaki sarık ile fes farkı dönem değişimini, kitabelerdeki hat üslubu ise taşın yaptırıldığı çağı işaret eder. Bu okuma uzmanlık ister, ancak amatör bakış için bile bir kural işe yarar: taşın başlığına, yönüne ve üzerindeki bitki motifine bakın, üçü birden size taşın kimin için dikildiği konusunda fikir verir. Hazire alanlarının bir bölümü koruma çalışmaları nedeniyle dönem dönem paravanla kapatılabilir; kapıdaki bilgilendirme levhasına bakmak boşuna dolaşmayı önler.
Tepe Yolu Ne Kadar Sürer ve Yokuş Ne Kadar Diktir?
Eyüpsultan İskelesi'nden başlayıp hazirelerin içinden Piyer Loti sırtına çıkan durak dizisi yaklaşık 1,3 kilometredir ve aşağıdaki tablodaki süreler toplandığında net yürüme 19 dakika tutar. Ara sokaklara sapmalar ve dönüş yolu eklendiğinde toplam yürüyüş 2 ile 2,5 kilometreye çıkar; duraklarda geçirilen zamanla birlikte program 2,5 - 3 saati bulur. Tablodaki mesafeler rota üzerinde iskeleden itibaren sayılan yaklaşık değerlerdir, teleferik alt istasyonundan değil.
| Durak sırası | Sonraki durağa yaklaşık mesafe | Yürüme | Zemin ve eğim |
|---|---|---|---|
| 1. Eyüpsultan İskelesi ve kıyı bandı | 200 metre | 3 dakika | Düz kıyı yürüyüşü |
| 2. Meydan ve revaklı avlu | 150 metre | 2 dakika | Düz taş avlu |
| 3. Ebu Eyyub el-Ensari Türbesi çevresi | 250 metre | 3 dakika | Düz mermer koridor |
| 4. Cami-i Kebir Caddesi ve Sokollu ikilisi | 300 metre | 4 dakika | Arnavut kaldırımı, düze yakın |
| 5. Hazire yolu ve servili yokuş | 400 metre | 7 dakika | Taş döşeli dik yokuş |
| 6. Piyer Loti sırtı ve seyir kotu | Rota burada biter | Toplam 19 dakika | Düz seyir kotu |
Yokuşun Zemini Nerede Değişir
Eğim baştan sona aynı değildir. İlk dört durak boyunca zemin yataydır ve yürüyüş bir sokak gezisinden farksızdır; asıl tırmanış beşinci etapta, hazirelerin arasına giren taş döşeli patikada başlar. Bu bölümde basamak yükseklikleri düzensizdir ve taşların bir kısmı zamanla yalınlaşıp cilalanmıştır. Kuru havada sorun çıkarmaz, yağmurdan sonra ise dikkatli adım ister. Kalın ve düz tabanlı bir ayakkabı, bu 400 metrelik etapta yürüyüşün geri kalanından daha çok fark yaratır.
Basamakları Zorlayanlar İçin Ne Var
Basamaklı patika bebek arabası ve tekerlekli sandalye için elverişli değildir. Kıyı kotundaki teleferik alt istasyonu bu ihtiyacı karşılar; hattın uzunluk ve süre künyesi yukarıdaki Hızlı Bilgiler tablosunda verilmiştir. Hat gün boyu kesintisiz çalışmayabildiği için, teleferiği planın omurgasına koyacaksanız o günkü sefer durumunu işletmecinin duyurularından teyit edin. Yürüyüşü sevenler için pratik bir düzen de şudur: yokuşu dinlenmiş bacaklarla çıkıp hazireleri tırmanış sırasında okumak, iniş için kararı tepede vermek. Böylece taşların önünde durup nefeslenmek zaman kaybı değil, programın parçası olur.
Yürüyüşe Hangi Uçtan Başlamak Gerekir
Rotayı kıyı ucundan açmak eğimi lehinize çevirir, çünkü meydan kotu ile tepe kotu arasındaki farkı bir kez ve dinlenmiş halde harcarsınız. Karadan gelenlerin sık yaptığı hata durak adında olur: T5 hattının bu bölgedeki istasyonları Feshane, Eyüpsultan Teleferik ve Eyüpsultan Devlet Hastanesi adlarını taşır, yani haritada düz "Eyüpsultan" aramak sonuç vermez. Meydana ve Cami-i Kebir aksına en yakın iniş noktası Eyüpsultan Teleferik istasyonudur.
Deniz ayağını tercih edenler için Haliç üzerinde çalışan vapur seferlerinin kuzey ucu bu meydanın hemen önünde biter; iskeleden meydana yürüyüş birkaç dakikayı geçmez ve rota tam da tabloların ilk satırından başlar. İskeleyle aynı kıyıyı izleyen T5 hattı güneye doğru Haliç boyunca devam ettiği için, günü iki semte bölmek isteyenler yürüyüşü Balat gezilecek yerler rehberi içindeki kıyı ve yokuş sırasıyla birleştirebilir. Suyu programın bir parçası yapmak isteyenler ise günün ikinci yarısını Haliç ve Boğaz hattındaki seferlere bırakabilir.
Hangi Mevsim ve Saat Bu Sokaklara Uyar
Sabahın ilk saatleri hem gölge hem sessizlik açısından bu rotanın en rahat penceresidir; meydan aksı öğleye doğru dolmaya başlar. Cuma öğle vakti ve dini günlerde meydan çevresindeki yürüyüş belirgin biçimde yavaşlar, bu saatleri hazire etabına kaydırmak akışı korur.
| Dönem | Kaldırım ve yokuş durumu | Sokak dokusuna etkisi |
|---|---|---|
| Mart-mayıs | Basamaklar kuru, yokuş serin | Eğik ışıkta kitabeler daha okunaklı |
| Haziran-ağustos | Meydan aksında gölge azdır | Erken saat hem serin hem tenha |
| Eylül-kasım | Yaprak dökümü basamakları kaplar | Çınar ve servi altında ışık yumuşar |
| Aralık-şubat | Islak taş kaygan, tempo düşer | Karanlık erken bastığı için tepe ayağını öne alın |
Sokak Aralarında Zanaat ve Yeme İçme Hattı
Meydan ile Cami-i Kebir Caddesi arasındaki dükkan sırası, semtin gezi programına giren ikinci katmanıdır. Burada bulunan tezgahlar turistik hediyelik ürünlerden çok, semtin kendi üretim geleneğine bağlıdır. Yürüyüş sırasında hızlı bir mola verilecekse tatlıcı ve şerbetçi tezgahları meydana en yakın seçenektir; toprak kapta pişirilen güveç ise yokuş sonrası daha uzun bir öğle molasına oturur.
Bakırcı, Oyuncakçı ve Hat Malzemesi Tezgahları
Dövme bakır ibrik ve tepsi üreten atölyeler, çekiç sesiyle kendini belli eder; bu dükkanlar alışverişten bağımsız olarak, geleneksel maden işçiliğini iş başında görmek için durulacak yerlerdir. Semtin oyuncakçılığı da kendi başına bir zanaat başlığıdır: ahşap ve doğal boyayla üretilen beşik, at ve tef gibi oyuncaklar, kentin somut olmayan kültür mirası tartışmalarında sık anılır. Cadde üzerindeki sahaf ve geleneksel sanat dükkanlarında ise ebru kağıdı, kamış kalem ve mürekkep gibi hat malzemeleri bulunur. Yürüyüşü rehberli bir programa bağlamak isteyenler için İstanbul tur seçenekleri arasında bu aksı içine alan yarım günlük kurgular yer alır.
Sokak Rotasını Adım Adım Kurmak
Aşağıdaki sıra, eğimi bir kez harcayan ve kapalı kapı riskini sona bırakan düzendir.
- Kıyıdan açın: İskeleden ya da Eyüpsultan Teleferik istasyonundan çıkıp kıyı bandını izleyerek meydana yürüyün.
- Avluya girin: Revaklı avluda çınar ve şadırvan çevresinde kısa bir tur atın, kalabalığın yönünü buradan okuyun.
- Türbe çekirdeğini geçin: Ebu Eyyub el-Ensari Türbesi çevresindeki koridoru yavaş yürüyün; ziyaret akışı yoğunsa dışarıdan dolaşıp sonra dönün.
- Cami-i Kebir aksına sapın: Sokollu Mehmed Paşa Türbesi ile karşısındaki medreseyi aynı duruşta görün, sokağın iki cephesini birlikte okuyun.
- Defterdar yönüne uzatın: Zal Mahmut Paşa Külliyesi'ne iki caddeden birinden girin, avluyu ve çeşmeyi gördükten sonra öteki kapıdan çıkın.
- Hazire yoluna girin: Servili patikaya geçip taş başlıklarını okuyarak yukarı çıkın, molaları basamak sahanlıklarında verin.
- Sırtta bitirin: Piyer Loti kotuna varınca oturup nefeslenin ve inişte hangi yolu kullanacağınıza burada karar verin.
Yürümeden Önce Bilinmesi Gerekenler
Bu rota kısa ama katman yoğunluğu yüksek bir yürüyüştür; hazırlığı da buna göre yapmak gerekir.
- Ayakkabıyı yokuşa göre seçin: taş basamaklar düzensiz yükseklikte, ıslakken kaygandır.
- İbadet mekanlarına girecekseniz kollarını ve bacaklarını örten bir giysi bulundurun, kadın ziyaretçilerden başörtüsü beklenir.
- Hazire içinde yürürken taşların üzerine oturmayın ve fotoğraf çekerken ziyaret halindeki kişileri kadrajın dışında bırakın.
- Yürüyüşün kendisi bedelsizdir, cami ve türbe girişinde ödeme alınmaz. Program bir müzeye ya da turistik tekne biletine bağlanırsa tabloda yerli ve yabancı ziyaretçi için ayrı satırlar görebilirsiniz; hangi satırın size işlediğini gişeden ya da kurumun kendi ücret sayfasından teyit edin.
- Su taşıyın; yokuş etabında çeşme aralıkları düzensizdir.
- Günü müze ağırlıklı bir programa uzatmak isteyenler için Tarihi Yarımada ve müzeler rehberi kapanış günlerini ve sıra düzenini ayrı ayrı veriyor.
Sık Sorulan Sorular 5
Eyüpsultan sokakları gezisi ne kadar sürer?
İskeleden başlayıp Piyer Loti sırtında biten durak dizisi yaklaşık 1,3 kilometredir ve net yürüme 19 dakika tutar. Duraklarda geçirilen zaman, ara sokak sapmaları ve dönüş yolu eklendiğinde program 2,5 ile 3 saat sürer.
Eyüpsultan'a tramvayla gelenler hangi istasyonda iner?
T5 hattının bu bölgedeki istasyonları Feshane, Eyüpsultan Teleferik ve Eyüpsultan Devlet Hastanesi adlarını taşır. Meydana ve Cami-i Kebir Caddesi aksına en yakın iniş noktası Eyüpsultan Teleferik istasyonudur.
Eyüpsultan'da hangi sokakta ne bulunur?
Cami-i Kebir Caddesi üzerinde Sokollu Mehmed Paşa Türbesi ile karşısındaki medresesi ve Siyavuş Paşa Türbesi sıralanır. Defterdar Caddesi ile Zal Paşa Caddesi arasında Zal Mahmut Paşa Külliyesi, kıyıya inen aks üzerinde ise Mihrişah Valide Sultan İmareti bulunur. Meydan ve avlu çekirdeğinde cami ile Ebu Eyyub el-Ensari Türbesi yer alır.
Tepe yolu bebek arabası veya tekerlekli sandalye ile çıkılır mı?
Hazirelerin içinden geçen etap taş döşeli, dik ve basamaklı olduğu için bu araçlarla çıkmak elverişli değildir. Kıyı kotundaki teleferik alt istasyonu sırt kotuna erişim için kullanılan alternatiftir.
Zal Mahmut Paşa Külliyesi'ni kim yaptırdı?
Külliyeyi Kanuni Sultan Süleyman'ın silahdarı Zal Mahmud Paşa ile eşi Şah Sultan yaptırmıştır, yapı Mimar Sinan'a aittir ve 985 (1577) yılına tarihlenir. Kurucu çift aynı türbede yatar; minare 1894 depreminden sonra yenilenmiş, kapsamlı vakıf onarımı 1955 ile 1963 arasında yapılmıştır.
